[Agnieszka Haska]
Przedwojenne sieci przestępcze a pomoc Żydom 

Czy możemy powiedzieć dzisiaj czy i w jaki sposób przedwojenny wielkomiejski świat przestępczy angażował się w pomoc Żydom? Przyjęta hipoteza robocza na podstawie wstępnych kwerend zakłada, że dla przedwojennego półświatka przynależność „zawodowa” i kodeksy honorowe tej grupy były często ważniejsza niż podział na Polaków i Żydów – stąd przestępcy-Polacy w różnych przypadkach chronili przestępców-Żydów od początku wojny. Przedwojenne polsko-żydowskie sieci przestępcze również kontynuowały swoją działalność także w czasie wojny. Wreszcie, doświadczenie w „podziemnym życiu” poza prawem było ważnym aspektem w czasie wojny, ułatwiającym pomoc Żydom. W analizie skupiłabym się na Warszawie, kontekstowo wybierając inne duże miasto (Lublin). Korzystając z przedwojennych akt Urzędu Śledczego, akt sądowych wojennych oraz dokumentów osobistych, chcę opisać kilka przypadków sieci, przedwojennych i wojennych, które angażowały się w pomoc (szmugiel, ukrywanie, pomoc finansowa). Temat ten wydaje się interesujący z kilku powodów – po pierwsze, sieci przestępcze w okresie okupacji w ogóle nie są opisane w historiografii, a ich zaangażowanie zarówno w pomoc Żydom, jak i polskiemu podziemiu (vide Tata Tasiemka) to nierzadko historie wyłącznie z przypisu; po drugie, stanowią świetny przykład do analizy dynamiki sieci, ich zasięgu i powiązań; po trzecie zaś, przestępcy nie są oczywistymi, szlachetnymi, spiżowymi Sprawiedliwymi, co stanowi przyczynek do refleksji na temat różnych postaw i motywacji pomagających.

dr Agnieszka Haska