[Piotr Forecki]
ZBoWiD w poszukiwaniu narodu Sprawiedliwych (1968-69)

Począwszy od zakończenia II wojny światowej temat Polaków ratujących Żydów traktowany był instrumentalnie. Jako parawan służył zasłanianiu współudziału w Zagładzie, a zwłaszcza powojennych erupcji antysemityzmu i różnych form przemocy antyżydowskiej. Tak stało się między innymi po pogromie kieleckim, gdy z apelem o nadsyłanie świadectw mówiących o pomocy Żydom zwróciła się do czytelników redakcja „Tygodnika Powszechnego” chcąc w ten sposób zaklinać rzeczywistość. Ponad dwadzieścia lat później polskie władze rozpętały kampanię antysemicką, podczas której także cynicznie wykorzystano Sprawiedliwych. To właśnie wówczas do działań przystąpił Związek Bojowników o Wolność i Demokrację. W piśmie datowanym na 6 maja 1968 roku i adresowanym do zarządów tej organizacji w całej Polsce wezwano do zbierania „wszelkich informacji i dokumentów potwierdzających prawdę historyczną o pomocy polskiego Ruchu Oporu i całego narodu dla ludności żydowskiej w latach prześladowań hitlerowskich”. Zadanie określono jako pilne, ponieważ dokumentacja ta stanowić miała przeciwwagę wobec rzekomej „oszczerczej kampanii prowadzonej przeciwko narodowi polskiemu przez reakcyjnych i syjonistycznych wrogów PRL”. Do jego realizacji posłużyła specjalnie skonstruowana ankieta przy użyciu której zalecono pozyskiwanie relacji i dokumentów „od ludzi, którzy współdziałali w akcjach pomocy Żydom (…) wzgl. korzystali z tej pomocy”. W jaki sposób zbierano te świadectwa? Czy w ogóle je weryfikowano? Jaka wiedza płynie z setek wypełnionych wówczas ankiet i zebranych dokumentów? W jakie wzory narracji układają się te pozyskane opowieści? Jakimi kanałami upowszechniano rezultaty tej wielkiej akcji przeprowadzonej pod egidą ZBoWiD’u? Czy miała ona wpływ na polskie imaginarium Zagłady i mitologię wokół tematu pomocy Żydom? Celem badań jest znalezienie odpowiedzi na te i inne pytania w oparciu o dostępne źródła archiwalne oraz analizę reglamentowanego wówczas dyskursu publicznego. dr hab. Piotr Forecki, prof. UAM